درسنامه آموزشی پیام‌های آسمان کلاس نهم

نزدیک‌تر از خویشاوند،	پاره‌ای از آتش،
برترین اندوخته و سرمایه،	ترسناک‌تر از هر چیز،
عامل زنده‌شدن روح و روان انسان،	شمشیری زیبا اما زهرآلود،

به نظر شما توصیف‌های ستون اوّل دربارهٔ چه چیز یا چه کسی است؟

توصیف‌های ستون دوم چه؟

به نظر شما ممکن است توصیف‌های هر دو ستون دربارهٔ یک چیز یا یک شخص باشد؟

همهٔ این توصیف‌هایی که خواندید، ویژگی‌هایی است که در روایات به دوست و همنشین نسبت داده شده است.

انتخاب سرنوشت ساز

انتخاب دوست در دوران نوجوانی، اهمیت و حساسیت بالایی دارد. این اهمیت به دو دلیل است؛ اول اینکه در سنین بلوغ، عواطف انسانی در حال رشد و شکوفایی است و برقراری پیوند دوستی در این دوران به این شکوفایی کمک می‌کند و باعث پرورش عواطف نوع دوستی و محبت‌ورزی می‌شود. دوم اینکه وقتی علاقهٔ قلبی بین دو دوست ایجاد می‌شود، آن دو، از صفات و حالات همدیگر تأثیر می‌پذیرند. میزان این اثرپذیری در دوران نوجوانی بسیار بالا و گاه به حدی است که شخص می‌کوشد مانند دوست خود حرف بزند و مثل او انتخاب و زندگی کند.

البته این اثرپذیری بسیار آرام و تدریجی است؛ به گونه‌ای که گاه حتی خود انسان نیز متوجه آن نمی‌شود و به مرور به همرنگی کامل با دوستانش می‌انجامد. امام علی دربارهٔ این اثرپذیری می‌فرماید:

از دوستی با افراد فاسد بپرهیز که وجودت ناخودآگاه، ناپاکی و بدی را از آنان می‌رباید؛ درحالی که تو از آن بی‌خبری.

بهترین دوست

دوستان شما چه کسانی هستند؟ آیا تاکنون از خود پرسیده‌اید چرا آنها را به عنوان دوست خود انتخاب کرده‌اید؟ معیار و ملاک شما برای انتخاب آنان چه بوده است؟ آیا می‌توان با یک برخورد اتفاقی یا بر اساس ظاهر افراد آنان را برای دوستی انتخاب کرد؟

بالابودن میزان تأثیری که دوستان بر اخلاق و رفتار ما می‌گذارند، اهمیت دقت در انتخاب دوستان را به خوبی آشکار می‌کند. پس شایسته است دوستان خود را با معیارهایی انتخاب کنیم که در نهایت باعث رشد و پیشرفت اخلاقی و فکری ما شود. با برخی از این معیارها در کتاب سال هفتم آشنا شدیم؛ مواردی همچون اهل نماز و نیکی بودن، صداقت و راست‌گویی و وفای به عهد. این بار نیز با مراجعه به قرآن کریم و سخنان پیشوایان، با برخی ویژگی‌های دیگر دوست خوب آشنا می‌شویم. با تفکر در کلمات این راهنمایان در می‌یابیم دوست واقعی آن کسی است که:

1- اهل فکر و اندیشه باشد

یکی از معیارهای مهم در انتخاب دوست این است که شخصی را که به دوستی انتخاب می‌کنیم، عاقل باشد. دوست خردمند و دوراندیش، ما را در گرفتن تصمیمات درست، کمک می‌کند و خطر قرارگرفتن در مسیرهای نامناسب را از ما دور می‌کند. چنین دوستی، بدون فکر و اندیشه راهی را پیش پای دوست خود نمی‌گذارد و اگر خودش نیز نتواند دوستش را راهنمایی کند، او را به سمت مشورت با افراد آگاه و مطلع سوق می‌دهد.

از سوی دیگر، دوستی با افراد نادان؛ یعنی کسانی که کارهای خود را نه بر اساس فکر و اندیشه بلکه بر مبنای احساسات و هیجانات زودگذر انجام می‌دهند، ضررهای زیادی برای ما به همراه دارد. این افراد با دادن مشورت‌های غلط و نادرست به دوستان خود، زمینه‌های انحراف و لغزش آنان را فراهم می‌آورند.

برای همین، در روایات توصیه شده است که از دوستی با فرد نادان پرهیز کنید؛ زیرا او می‌خواهد که به نفع شما قدمی بردارد؛ ولی به علت نادانی، مایهٔ زیان و ضرر شما می‌شود.

2- اهل گناه نباشد و از گناه دیگران نیز ناراحت شود

دوری‌کردن از گناهان و آلودگی‌های اخلاقی یکی دیگر از ویژگی‌های مهم دوست خوب است. متأسفانه برخی انسان‌ها به گناه و زشتی و بی‌بندوباری عادت کرده‌اند و با هرکس دیگر که دوست شوند، او را نیز تحت تأثیر خلق و خوی ناشایست خود قرار می‌دهند. به همین دلیل حضرت علی (ع) دوستی با این‌گونه افراد را به شدت منع کرده است:

«سزاوار و شایسته نیست که مسلمان با افراد بی‌بندوبار رفاقت کند زیرا او کارهای زشت خود را زیبا جلوه می‌دهد و دوست دارد که دوستش همرنگ او باشد»

پس هرگاه دیدید که دوستتان به‌راحتی گناهان خود را برای شما تعریف می‌کند و شما را نیز به انجام آن یا همراهی با خود دعوت می‌کند، یا اگر دیدید وقتی اشتباه یا گناهی مرتکب می‌شوید، دوستتان با خنده از کنار شما می گذرد و حتی شما را به ادامهٔ آن کار تشویق می‌کند، باید بدانید که وی دوست مناسبی نیست. این افراد در روایات به شمشیری زهرآلود تشبیه شده‌اند که اگرچه ظاهرشان براق و زیباست؛ اما بسیار خطرناک‌اند.

3- خیرخواه دوستانش باشد

دوستان واقعی، خیر یکدیگر را می‌خواهند. برای همین هر عیبی که از دوستشان ببینند، پنهانی به او تذکر می‌دهند و دوستشان را در برطرف‌کردن این عیوب یاری می‌کنند، گر چه در این میان ممکن است طرف مقابل متوجه خیرخواهی دوستش نباشد و از این کار ناراحت شود.

امام صادق (ع) می‌فرماید:
«محبوب‌ترین دوستانم نزد من کسی است که عیب‌های مرا به من هدیه دهد».

ویژگی‌هایی که بیان شد، می‌تواند معیار مناسبی برای انتخاب دوستان باشد. کسانی که به این ویژگی‌ها توجه نکردند و با اهمیت دادن به جنبه‌های مادی و ظاهری با هرکسی که سر راهشان قرار گرفت، دوست شدند، سرنوشت خوبی در این دنیا پیدا نکردند. این افراد در آخرت نیز چیزی جز حسرت و پشیمانی به همراه نخواهند داشت.

وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلی یَدَیْهِ یَقُولُ یا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبیلاً _{سوره فرقان، آیه 27}
و روزی که ظالم دو دست خویش را با دندان می‌گزد و می‌گوید ای کاش با پیامبر(و دین او) همراه می‌‌شدم.

یا وَیلَتی لَیتَنی لَم اَتَّخِذ فُلانًا خَلیلًا لَقَد اَضَلَّنی عَنِ الِذّکِر بَعدَ اذ جاءَنی _{سوره فرقان، آیات 28 و 29}
وای بر من، کاش فلان شخص را به عنوان دوست خود انتخاب نمی‌کردم، او مرا از یاد خدا گمراه کرد، پس از آنکه آن (یادخدا) به من رسیده بود.

حدود و وظایف دوستی

حفظ دوستی از پیداکردن دوست مشکل‌تر است. پایداری رابطهٔ دوستی و رسیدن به ثمرات و نتایج آن بستگی به رعایت برخی از حدود و انجام وظایف متقابل دارد. برخی از این حدود و وظایف عبارت‌اند از:

1- احترام به دوست:

اگرچه بین دوستان نزدیک باید صمیمیت حکم فرما باشد؛ اما در هر حال باید به شخصیت همدیگر احترام گذارند و از محدودهٔ ادب و اخلاق خارج نشوند. امام علی (ع) می‌فرماید:

به اتکای رابطهٔ صمیمانه و دوستانه، حق برادرت را ضایع مکن؛ زیرا این عمل رابطهٔ دوستی را از بین می‌برد و کسی که حقش را ضایع ساخته‌ای، دیگر دوست تو نخواهد ماند.

نام ناپسند نهادن، مسخره‌کردن، شوخی‌های آزاردهنده، استفادهٔ بیش از حد و بدون اجازه از وسایل دوستان، از مواردی است که پیوند دوستی را سست می‌کند.

2- میانه روی در دوستی:

لازمهٔ دوستی پایدار، رعایت میانه‌روی است. گاه شیفتگی فوق‌العاده به دوست باعث می‌شود که حدود دوستی رعایت نشود و همین مسئله مشکلاتی را برای ما به وجود می‌آورد.

میانه‌روی در دوستی را باید در چند مورد به خوبی رعایت کرد:

الف) پرهیز از گفتن تمامی اسرار به دوست:

در عین اعتماد به دوست، نباید همهٔ اسرار زندگی خود را به او بگوییم. چه بسیار اتفاق افتاده است که دوستی‌ها به هم می‌خورد و افراد به افشای اسرار دوست خود اقدام می‌کنند. حضرت علی می‌فرماید:

محبت خود را نثار دوست کن، و در عین حال به‌طور مطلق به او اعتماد مکن. همان‌گونه که می‌خواهی با تو رفتار نماید با او رفتار کن، اما همهٔ اسرارت را با او درمیان مگذار.

ب) نداشتن توقع بی‌جا از دوست:

نباید انتظار داشته باشیم دوست ما هرگونه خواستهٔ ما را برآورده سازد و یا همواره برای ما فداکاری کند و به خاطر ما از همه چیز خود بگذرد. برخی از افراد، توقع ایثار و فداکاری یک طرفه از دوست خود دارند؛ تا جایی که انتظار دارند در هر امر باطل و ناحقی هم از آنان حمایت کند. امام علی (ع) می‌فرماید:

کسی که از دوست خود جز فداکاری انتظار ندارد، همواره (از او) خشمگین و ناراحت است.

ج) پرهیز از علاقۀ افراطی:

دوستی‌های دوران نوجوانی، ممکن است به سرعت به علاقه‌های بسیار شدیدی تبدیل شود. این نوع علاقه‌های افراطی موجب اضطراب و پریشانی خاطر می‌شود و آرامش زندگی انسان را بر هم می‌زند؛ زیرا فرد همواره نگران از دست‌دادن دوست خود یا دورشدن از اوست.